10 kwietnia 2025 r. w Instytucie Porównawczych Studiów Cywilizacji Uniwersytetu Jagiellońskiego Wydziału Filozoficznego odbyła się debata pt. Jak rozmawiać o ludobójstwie? inaugurująca międzynarodowy projekt CEMORY: Central European Memory of the Holocaust in a Multicultural and Multidimensional Perspective. Spotkanie zgromadziło naukowców, edukatorów, artystów i przedstawicieli organizacji społecznych, by wspólnie zastanowić się nad tym, jak mówić o ludobójstwach w sposób etyczny, angażujący emocjonalnie i jednocześnie edukacyjnie skuteczny. 

Projekt CEMORY, realizowany przez Instytut Porównawczych Studiów Cywilizacji UJ we współpracy z Instytutem Polityk Publicznych oraz kilkoma partnerami z Polski i Europy, finansowany jest przez Unię Europejską w ramach programu Citizens, Equality, Rights and Values (CERV).

Jego celem jest zbadanie pamięci o Holokauście w perspektywie wielokulturowej, edukacyjnej i artystycznej oraz wzmocnienie europejskiej pamięci poprzez dialog, sztukę i włączenie do refleksji o kulturze podejścia partycypacyjnego i deliberacyjnego. Projekt trwa 24 miesiące i obejmuje cykl debat, wystaw, warsztatów i teatrów deliberacyjnych, o których właśnie porozmawialismy podczas inauguracji projektu.  

Spotkanie otworzyła dr Anna Kuchta, przedstawicielka IPSC UJ i koordynatorka projektu, która przedstawiła główne założenia CEMORY. Podkreśliła, że projekt łączy badania nad pamięcią, traumą, migracją i polityką równości z praktycznymi działaniami edukacyjnymi i artystycznymi.

Pierwszym prelegentem był Bartłomiej Małczyński, który przedstawił ideę teatru deliberacyjnego jako innowacyjnej formy debaty publicznej i edukacji obywatelskiej. Teatr ten, jak wyjaśniał, łączy przestrzeń wystawy, seminarium, odgrywania-rekonstrukcji, pozwalając uczestnikom na głębokie, emocjonalne i refleksyjne przepracowanie trudnych tematów, takich jak ludobójstwo, prawa człowieka czy społeczne mechanizmy wykluczenia. Małczyński odwołał się do filozofii Bruno Latoura i jego koncepcji parlamentu rzeczy, a także do teorii demokracji deliberacyjnej w jej idealistycnzych sformułowaniach Habermasa i Rawlsa, oraz pedagogiki i teatru ucisnionych Paulo Freirego i Ausgursto Boala.

W oparciu o te koncepcje Instytut Polityk Publicznych opracował autorską metodę teatru deliberacyjnego, łączącego elementy sztuki, edukacji i dialogu obywatelskiego. Celem tej inicjatywy jest stworzenie przestrzeni dla empatycznej refleksji nad pamięcią zbiorową, wartościami demokratycznymi i odpowiedzialnością za dziedzictwo przeszłości, a także wspólne wypracowywanie rekomendacji dotyczących sposobów mówienia o trudnych tematach z poszanowaniem ofiar oraz różnorodnych wspólnot europejskich. Dzięki takim działaniom projektowym CEMORY aktywizuje i edukuje uczestników w różnym wieku i z różnych środowisk, angażując ich w przedsięwzięcia artystyczne, naukowe i obywatelskie.

W ramach projektu przewidziano organizację trzech takich teatrów. Pierwszy będzie miał charakter ekspercki, koncentrując się na analizie potrzeb i braków w edukacji o ludobójstwach. Kolejne dwa zostaną otwarte dla obywateli, którzy wspólnie opracują rekomendacje edukacyjne i społeczne. 

Dr Piotr Toczyski przedstawił perspektywę edukacji doświadczeniowej w nauczaniu o Holokauście, różniącej się od tradycyjnych form przekazu historycznego. Jego zdaniem edukacja ta ma nie tylko informować, lecz przede wszystkim poruszać emocjonalnie i etycznie, angażując uczestników poprzez dialog, warsztaty czy działania teatralne. Toczyski zwrócił uwagę na ryzyka związane z takimi metodami, jak m.in. przeciążenie emocjonalne uczestników czy niebezpieczeństwo banalizacji omawianych kwestii. Wspomniał również o polskich doświadczeniach z lat 80., gdy jedno z działań harcerskich, zainspirowane incydentem antysemickim, stało się impulsem do głębokiego procesu wychowawczego i samorefleksji.

Dr Jacek Małczyński z kolei nawiązał do klasycznego eseju Theodora W. Adorna „Edukacja po Auschwitz”, przypominając, że jej celem powinno być nie tylko poznanie przeszłości, ale przede wszystkim nauczenie się rozpoznawać i powstrzymywać zło zanim się powtórzy. Badacz zestawił tę myśl z własnymi badaniami nad „ekologiczną pamięcią” Holokaustu, analizując, jak natura odzyskuje miejsca po obozach zagłady, jak w Bełżcu, oraz jak w Auschwitz wciąż toczy się walka o zachowanie śladów zbrodni. Przedstawił również przykład projektu edukacyjnego, w którym uczniowie, inspirowani teorią Latoura, debatowali w teatrze negocjacyjnym nad „prawami gołębi” jako mieszkańców dworca kolejowego. „To eksperyment, który pokazuje, że teatr może być narzędziem refleksji nie tylko nad ludzką przemocą, ale i nad naszym stosunkiem do świata pozaludzkiego” – zauważył. 
ARTYKUŁ OXFORD: https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/14623528.2020.1715533 

W dalszej części spotkania Aleksandra Rodziewicz zaprezentowała doświadczenia z organizacji procesów deliberacyjnych w instytucjach kultury, jak np. w Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie. Opisała proces deliberacji, w którym uczestniczyło dwudziestu artystów reprezentujących różne środowiska, opracowujących wspólne rekomendacje dla muzeum. Formuła ta, złożona z części edukacyjnej, deliberacyjnej i głosowania, stał się przykładem, jak partycypacja obywatelska może włączać społeczności artystów w dyskusję nad pamięcią i tożsamością. 

Dr Michał Zabdyr-Jamróz w swoim wystąpieniu podkreślił, że edukacja o Holokauście nie może być sprowadzona do abstrakcyjnego „modelu ludobójstwa”. Ostrzegł, że takie ujęcie grozi utratą zdolności do rozpoznawania współczesnych form przemocy. Odwołując się do filmów Joshuy Oppenheimera, mówił o edukacji i teatrze jako „maszynach empatii”, które pomagają zobaczyć więcej – ale tylko wtedy, gdy są prowadzone z etyczną wrażliwością. Zadał też prowokacyjne pytanie: co, jeśli pamięć o Holokauście zaczyna legitymizować nowe formy przemocy, zamiast im zapobiegać? 

Zamykający debatę dr Wojciech Ufel zajął się krytycznym wymiarem teatru deliberatywnego, wskazując zarówno jego potencjał, jak i ograniczenia. W jego ocenie współczesne formy deliberacji zbyt często eliminują emocje i tragedię z dyskursu obywatelskiego. „Bez doświadczenia bezsilności i empatii nie zrozumiemy katastrof takich jak Holokaust czy współczesne ekocydy” – mówił. Jego zdaniem teatr deliberatywny może być nie tylko racjonalny, lecz także „tragiczny” – stwarzający przestrzeń dla współodczuwania i wspólnej refleksji nad granicami ludzkiej odpowiedzialności.

Debata pt. Jak rozmawiać o ludobójstwie? ukazuje, że rozmowa o ludobójstwie wymaga nowego języka pamięci – łączącego naukę, emocje, sztukę i obywatelską deliberację. Projekt CEMORY ma ambicję tworzyć właśnie takie przestrzenie: otwarte, inkluzywne i krytyczne. Jak podkreślali uczestnicy, edukacja o przeszłości nie może być neutralna – musi kształtować postawy moralne, uczyć empatii i odpowiedzialności wobec świata. 

Więcej: https://issuu.com/alma-mater/docs/alma_mater_259_1e8045d45c1795/63